Có những đêm, cô chú anh chị nằm rất yên, đèn đã tắt, điện thoại đã úp xuống, nhưng đầu thì không chịu nghỉ. Ý nghĩ chạy lòng vòng, hết chuyện công việc lại đến chuyện gia đình, chuyện cũ chưa xong đã lôi chuyện mới ra. Càng cố nhắm mắt, tim càng đập rõ, người càng mệt mà giấc ngủ thì lẩn đi đâu mất. Bác sĩ Long gặp rất nhiều trường hợp như vậy, và phần lớn đều có chung một gốc rễ: mất ngủ do can uất.

Mất ngủ không phải lúc nào cũng do thiếu thuốc ngủ

Nhiều cô chú anh chị nghĩ mất ngủ là do thần kinh yếu, do não không chịu nghỉ, nên tìm đủ cách “đè” giấc ngủ xuống. Uống trà an thần, nghe nhạc ru ngủ, thậm chí có người phải lệ thuộc thuốc. Nhưng trong Y học cổ truyền, giấc ngủ không chỉ do não quyết định, mà là kết quả của cả một hệ thống vận hành hài hòa giữa tâm, can, tỳ, thận.

Khi một khâu trong hệ thống đó trục trặc, giấc ngủ sẽ bị ảnh hưởng. Với nhóm người hay suy nghĩ nhiều, dễ cáu gắt, trong lòng lúc nào cũng như có điều gì đó bị dồn nén, thì rất thường gặp tình trạng can uất gây mất ngủ.

Can uất là gì, hiểu sao cho dễ

Trong Y học cổ truyền, “can” không chỉ là lá gan theo nghĩa giải phẫu. Can còn giữ vai trò điều tiết cảm xúc, giúp khí huyết lưu thông trơn tru trong cơ thể. Khi cảm xúc được giải tỏa, suy nghĩ thông suốt, can khí vận hành tốt thì người nhẹ nhõm, đầu óc dễ yên, giấc ngủ đến tự nhiên.

Ngược lại, khi cảm xúc bị dồn nén lâu ngày, hay bực bội mà không nói ra, lo lắng mà không có lối thoát, can khí sẽ bị “uất”. Chữ “uất” ở đây có thể hiểu là bị tắc, bị nghẽn. Khí không thông thì sinh ra nhiều biểu hiện khó chịu, trong đó mất ngủ là một dấu hiệu rất điển hình.

Bác sĩ Long hay ví can khí như dòng xe trên đường. Đường thông thì xe chạy đều, không ồn ào. Đường tắc thì xe đứng im, còi bấm inh ỏi. Mất ngủ do can uất cũng giống như vậy, bên trong đang kẹt mà bên ngoài thì không yên.

Vì sao can uất lại làm cô chú anh chị khó ngủ

Khi can khí bị uất, nó thường “đi ngược” lên trên. Khí thay vì lưu thông đều khắp cơ thể thì lại dồn lên vùng ngực, cổ, đầu. Lúc này cô chú anh chị dễ có cảm giác tức ngực nhẹ, thở không sâu, đầu căng, suy nghĩ nhiều không dứt.

Ban đêm, lẽ ra là thời điểm cơ thể thu lại, nghỉ ngơi, thì can khí uất lại làm tâm thần không yên. Người nằm xuống mà trong lòng vẫn còn bồn chồn, dễ giật mình, ngủ chập chờn, hoặc vừa ngủ được một lát đã tỉnh.

Nhiều người còn kèm theo mộng mị nhiều, giấc ngủ không sâu, sáng dậy rất mệt dù thời gian nằm giường không ít. Đây là kiểu mất ngủ mà càng về đêm càng thấy đầu óc hoạt động mạnh, trái ngược hoàn toàn với mong muốn nghỉ ngơi.

Những dấu hiệu thường đi kèm mất ngủ do can uất

Mất ngủ do can uất hiếm khi đứng một mình. Nó thường đi kèm một số biểu hiện mà nếu để ý kỹ, cô chú anh chị sẽ nhận ra cơ thể đang “kêu” khá rõ.

• Dễ cáu gắt, bực bội vô cớ, chuyện nhỏ cũng thấy khó chịu
• Hay thở dài, cảm giác trong ngực không thoải mái
• Đầu căng, đau âm ỉ vùng thái dương hoặc sau gáy
• Ngủ hay mơ, giấc mơ sống động, tỉnh dậy còn mệt
• Phụ nữ có thể thấy kinh nguyệt thất thường hơn khi căng thẳng kéo dài

Những dấu hiệu này không phải để dán nhãn bệnh, mà để giúp cô chú anh chị hiểu rằng mất ngủ đang liên quan nhiều đến trạng thái cảm xúc và sự điều tiết bên trong, chứ không đơn thuần là thiếu ngủ.

Nhìn từ góc độ Tây y để cô chú anh chị bớt hoang mang

Tây y khi tiếp cận mất ngủ thường xem xét yếu tố stress, rối loạn lo âu, rối loạn nhịp sinh học. Khi căng thẳng kéo dài, hệ thần kinh giao cảm hoạt động quá mức, cơ thể khó chuyển sang trạng thái nghỉ ngơi sâu.

Cách nhìn này không mâu thuẫn với Y học cổ truyền. Chỉ là Y học cổ truyền diễn giải bằng ngôn ngữ khí, huyết, tạng phủ để người xưa dễ hiểu và ứng dụng. Khi đặt hai góc nhìn cạnh nhau, cô chú anh chị sẽ thấy chúng bổ sung cho nhau, giúp mình nhìn cơ thể toàn diện hơn.

Vì sao càng cố ngủ lại càng mất ngủ

Một vòng luẩn quẩn rất hay gặp là: mất ngủ khiến lo lắng, càng lo lắng lại càng khó ngủ. Với người bị can uất, vòng này càng siết chặt. Càng ép bản thân phải ngủ, can khí càng bị dồn nén, tâm thần càng khó yên.

Bác sĩ Long gặp không ít cô chú anh chị chia sẻ rằng vừa đặt lưng xuống là bắt đầu “canh giờ”, lo sợ sáng mai mệt, lo sợ đêm nay lại thức trắng. Chính sự lo đó lại là yếu tố nuôi lớn can uất, khiến giấc ngủ càng xa.

Chăm sóc tại nhà để giúp can khí được thư giãn

Về sinh hoạt ban ngày

Giấc ngủ ban đêm chịu ảnh hưởng rất lớn từ cách sống ban ngày. Với người mất ngủ do can uất, ban ngày cần tạo điều kiện cho khí được lưu thông.

• Tránh ngồi một tư thế quá lâu, đặc biệt là ngồi căng thẳng trước màn hình
• Dành thời gian đi bộ nhẹ, vận động vừa sức để giải tỏa khí trệ
• Hạn chế dồn việc đến tối muộn, tránh để đầu óc quá tải trước giờ ngủ

Về ăn uống

Ăn uống không trực tiếp gây mất ngủ do can uất, nhưng có thể làm tình trạng nặng hơn nếu không phù hợp.

• Hạn chế rượu bia, cà phê, trà đặc vào chiều tối
• Ăn tối nhẹ, không quá no để tránh tức ngực, khó chịu
• Ưu tiên bữa ăn ấm, dễ tiêu, đúng giờ để cơ thể có nhịp sinh hoạt ổn định

Về tinh thần trước giờ ngủ

Đây là phần quan trọng nhất nhưng lại hay bị xem nhẹ.

• Trước khi ngủ nên dành thời gian thả lỏng, không tiếp tục suy nghĩ công việc
• Hít thở chậm, sâu, tập trung vào nhịp thở thay vì dòng suy nghĩ
• Chấp nhận rằng có đêm ngủ kém, không tự trách hay lo lắng quá mức

Bác sĩ Long thường nói với cô chú anh chị rằng, giấc ngủ không phải thứ càng nắm chặt càng có, mà là thứ đến khi cơ thể đủ yên.

Khi nào nên đi khám để được tư vấn bài bản

Nếu mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ngày càng nặng, ảnh hưởng rõ đến công việc và sinh hoạt, hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường khác như mệt mỏi kiệt sức, sụt cân, lo âu nhiều, thì việc đi khám là cần thiết. Khám không phải để lo sợ bệnh, mà để hiểu rõ cơ thể mình đang lệch ở đâu và cần điều chỉnh thế nào cho phù hợp.

Hiểu đúng can uất để ngủ không còn là cuộc chiến

Mất ngủ do can uất không phải là cơ thể yếu đi không hồi phục, mà là dấu hiệu cho thấy cô chú anh chị đã căng quá lâu mà chưa có thời gian giải tỏa. Khi hiểu được cơ chế này, cách tiếp cận sẽ khác đi: bớt ép mình ngủ, tập trung làm dịu bên trong, điều chỉnh lối sống từng chút một.

Bác sĩ Long tin rằng, khi cô chú anh chị hiểu cơ thể mình đang cần gì, giấc ngủ sẽ dần trở lại đúng vị trí của nó. Nếu cần được định hướng cụ thể hơn theo từng thể trạng, cô chú anh chị có thể để lại thông tin ở form bên dưới, bác sĩ Long sẽ chia sẻ và tư vấn một cách phù hợp, nhẹ nhàng và sát với tình trạng thực tế nhất.