Dưới góc nhìn Y học cổ truyền, kiểu đau này rất thường gặp trong chứng phong hàn thấp tý. Khi phong, hàn, thấp cùng xâm nhập kinh lạc, khí huyết vận hành không thông, gân xương không được nuôi dưỡng đầy đủ thì đau, cứng và nặng khớp xuất hiện. Nếu tình trạng kéo dài trên một nền khớp đã thoái hóa, các triệu chứng ở đầu gối có thể ngày càng rõ rệt.
Trong bài này, bác sĩ Long sẽ giải thích thật kỹ để Cô chú anh chị hiểu thể phong hàn thấp tý gây thoái hóa gối biểu hiện ra sao, vì sao đau tăng khi lạnh ẩm và Y học cổ truyền thường tiếp cận điều trị theo nguyên tắc nào.
Thể phong hàn thấp tý là gì?
Trong Y học cổ truyền, các chứng đau nhức, tê nặng, co duỗi khớp khó khăn thường được xếp vào phạm vi chứng Tý. Chữ “Tý” có thể hiểu đơn giản là sự bế tắc. Giống như một con đường đang lưu thông bình thường nhưng bị gió thổi cây đổ, nước ngập rồi lạnh đóng lại, xe cộ sẽ ùn tắc. Kinh lạc trong cơ thể cũng vậy: khi tà khí ngăn trở, khí huyết không lưu thông thuận lợi thì sinh đau.
Phong hàn thấp tý là tình trạng ba loại ngoại tà gồm phong tà, hàn tà và thấp tà cùng ảnh hưởng đến kinh lạc, cơ nhục và khớp.
Phong tà khiến cơn đau có tính di chuyển và dễ thay đổi
Y học cổ truyền có câu “phong thiện hành nhi số biến”, nghĩa là phong có đặc tính di chuyển và biến đổi nhanh. Vì vậy ở một số Cô chú anh chị, hôm nay đau quanh mặt trong gối, hôm sau lại thấy nhức phía sau khoeo hoặc lan xuống cẳng chân.
Phong giống như cơn gió luồn qua khe cửa. Chỗ nào chính khí yếu, kinh lạc đang sơ hở thì nó dễ tác động vào chỗ đó.
Hàn tà làm khí huyết co lại, đau thường tăng khi gặp lạnh
Hàn có tính ngưng trệ, co rút. Cô chú anh chị cứ hình dung mùa đông, dầu mỡ để ngoài trời lạnh sẽ đặc lại và chảy chậm hơn. Khi cơ thể nhiễm lạnh, Y học cổ truyền cho rằng khí huyết cũng dễ vận hành trì trệ, kinh mạch co lại, từ đó gây đau và cứng khớp.
Đây là lý do người thuộc thể phong hàn thấp thường có đặc điểm rất điển hình: đau tăng khi trời lạnh, gặp gió lạnh hoặc ngồi phòng điều hòa lâu; chườm ấm thì dễ chịu hơn.
Thấp tà khiến đầu gối nặng nề, dai dẳng
Thấp có tính nặng, đục và quấn quýt. Bác sĩ Long thường ví thấp tà giống như chiếc khăn bị ngấm nước: đã ướt thì trở nên nặng, lâu khô và cứ bám lấy người.
Vì vậy khi thấp tà chiếm ưu thế, người bệnh thường mô tả đầu gối nặng trĩu, mỏi, vận động ì ạch, đau âm ỉ kéo dài, đặc biệt dễ khó chịu vào những ngày mưa hoặc độ ẩm cao.
Vì sao phong hàn thấp tý thường biểu hiện rõ ở người thoái hóa khớp gối?
Thoái hóa khớp gối theo y học hiện đại là quá trình tổn thương tiến triển của toàn bộ cấu trúc khớp, trong đó có sụn khớp, xương dưới sụn, màng hoạt dịch và các mô quanh khớp. Người bệnh thường gặp đau khi vận động, cứng khớp sau khi nghỉ, giảm khả năng đi lại và sinh hoạt.
Trong Y học cổ truyền, khi tuổi càng cao, can thận dần suy, khí huyết giảm, gân xương mất sự nuôi dưỡng. Lúc ấy chính khí không đủ mạnh, phong hàn thấp từ bên ngoài càng dễ thừa cơ xâm nhập.
Nói dễ hiểu hơn, một mái nhà còn mới thì mưa gió khó làm ảnh hưởng. Nhưng nếu mái ngói đã cũ, có chỗ xô lệch thì chỉ cần một trận mưa lạnh là bên trong lập tức ẩm dột. Khớp gối đã thoái hóa cũng tương tự: nền tảng gân xương suy yếu khiến các yếu tố lạnh, ẩm và vận động quá sức dễ làm triệu chứng bùng lên.
Dấu hiệu nhận biết thoái hóa gối thuộc thể phong hàn thấp tý
Không phải cứ đau khớp gối là phong hàn thấp tý. Bác sĩ Y học cổ truyền phải dựa trên tổng thể triệu chứng, sắc lưỡi, rêu lưỡi, mạch tượng, tuổi tác và thể trạng để biện chứng. Tuy nhiên, thể bệnh này thường có một số biểu hiện đặc trưng sau:
Đau gối tăng rõ khi gặp lạnh hoặc thời tiết ẩm
Cô chú anh chị có thể thấy đầu gối đang tương đối ổn nhưng khi trời trở lạnh, mưa kéo dài hoặc đi ngoài gió lạnh thì cơn đau xuất hiện rõ hơn. Một số người chỉ cần ngủ quên không đắp chăn kín chân là sáng hôm sau gối đã cứng và đau.
Khớp gối nặng, co duỗi không linh hoạt
Cảm giác không hẳn lúc nào cũng đau dữ dội. Nhiều người mô tả chân như “đeo thêm quả tạ”, bước đi thiếu nhẹ nhàng, đứng lên ngồi xuống chậm và phải khởi động vài bước mới thấy gối trơn tru hơn.
Đau âm ỉ hoặc đau cố định, gặp ấm thì giảm
Nếu hàn tà nổi trội, đau có thể khá rõ và khu trú. Nếu thấp tà nổi trội, cảm giác nặng và âm ỉ thường nhiều hơn. Điểm chung là nhiều người cảm thấy dễ chịu khi giữ ấm hoặc chườm ấm vừa phải.
Cứng khớp sau khi ngủ dậy hoặc ngồi lâu
Sáng ngủ dậy, đầu gối giống như một chiếc bản lề lâu ngày chưa tra dầu: gập duỗi ban đầu hơi khựng, đi lại một lúc mới nhẹ hơn. Đây cũng là triệu chứng thường gặp ở thoái hóa khớp gối, vì vậy cần kết hợp thăm khám để xác định chính xác nguyên nhân.
Có thể kèm sợ lạnh, tay chân lạnh
Một số người thể trạng thiên hàn còn có biểu hiện chân tay lạnh, thích uống nước ấm, ngại gió lạnh. Khi khám Y học cổ truyền có thể thấy lưỡi nhạt, rêu trắng hoặc trắng nhớt tùy mức độ hàn thấp.
Phong hàn thấp tý có phải là nguyên nhân duy nhất gây thoái hóa gối không?
Không. Bác sĩ Long muốn Cô chú anh chị hiểu thật rõ điểm này để tránh nhầm lẫn.
Thoái hóa khớp gối là bệnh lý có nhiều yếu tố liên quan như tuổi tác, cân nặng, chấn thương cũ, cấu trúc khớp, nghề nghiệp, mức độ vận động và một số bệnh lý chuyển hóa. “Phong hàn thấp tý” là cách Y học cổ truyền mô tả một thể bệnh dựa trên biểu hiện lâm sàng và cơ chế bệnh sinh theo hệ thống lý luận Đông y, chứ không đồng nghĩa rằng gió lạnh tự nó làm mòn sụn khớp.
Có người thoái hóa gối biểu hiện thiên về phong hàn thấp, nhưng có người lại thuộc thể thấp nhiệt, khí trệ huyết ứ hoặc can thận hư. Chính vì vậy, cùng là đau gối nhưng cách điều trị Y học cổ truyền không thể áp dụng một bài thuốc giống nhau cho tất cả mọi người.
Cơ chế bệnh sinh của phong hàn thấp tý theo Y học cổ truyền
Y học cổ truyền cho rằng bệnh thường hình thành khi có hai nhóm yếu tố gặp nhau: ngoại tà từ bên ngoài và chính khí suy yếu từ bên trong.
Bên ngoài: phong, hàn, thấp xâm nhập kinh lạc
Người thường xuyên làm việc ngoài trời lạnh, tiếp xúc nước lâu, sống trong môi trường ẩm thấp, để điều hòa thổi trực tiếp vào chân hoặc cơ thể bị lạnh khi đang ra nhiều mồ hôi có thể dễ xuất hiện đau nhức hơn ở người vốn có khớp yếu.
Khi phong hàn thấp xâm nhập, kinh lạc bị trở trệ, khí huyết vận hành không thông. Trong Y học cổ truyền có nguyên tắc nổi tiếng: “bất thông tắc thống” – không thông thì đau.
Bên trong: can thận hư, khí huyết không đủ nuôi gân xương
Y học cổ truyền cho rằng Can chủ cân, Thận chủ cốt. Can huyết đầy đủ thì cân mạch được nuôi dưỡng; thận tinh sung túc thì xương cốt có nền tảng tốt.
Khi tuổi cao, lao lực lâu ngày hoặc cơ thể suy yếu, can thận và khí huyết dần bất túc. Đây giống như cánh đồng vừa thiếu nước vừa gặp gió lạnh: cây vốn đã yếu lại càng khó chống chịu thời tiết.
Bởi vậy, ở người bệnh lâu năm, điều trị thường không chỉ nghĩ đến việc khu phong, tán hàn, trừ thấp mà còn phải xem xét nền tảng can thận và khí huyết.
Nguyên tắc điều trị phong hàn thấp tý gây đau thoái hóa gối trong Y học cổ truyền
Tùy từng bệnh nhân, thầy thuốc sẽ biện chứng luận trị khác nhau. Với thể phong hàn thấp tý điển hình, nguyên tắc thường xoay quanh khu phong, tán hàn, trừ thấp, thông kinh hoạt lạc; khi bệnh kéo dài có thể kết hợp bổ can thận, ích khí dưỡng huyết hoặc hoạt huyết hóa ứ tùy thể trạng.
Khu phong – tán hàn – trừ thấp
Đây là hướng xử lý nhóm tà khí đang làm trở trệ kinh lạc. Cô chú anh chị có thể hình dung như dọn hết cành cây, nước đọng và băng lạnh trên một con đường để dòng xe được lưu thông trở lại.
Tuy nhiên, “khu phong tán hàn” trong Đông y không có nghĩa đơn giản là cứ thấy đau khi lạnh thì tự mua vài vị thuốc nóng về uống. Dùng thuốc cần dựa vào mạch, lưỡi, bệnh nền, khả năng tiêu hóa và các thuốc Tây y đang sử dụng.
Thông kinh hoạt lạc, điều hòa khí huyết
Khi kinh lạc được thông, khí huyết lưu hành thuận lợi hơn thì triệu chứng đau và cứng khớp có thể được cải thiện. Đây cũng là lý do các phương pháp không dùng thuốc như châm cứu, cứu ngải, xoa bóp bấm huyệt có thể được bác sĩ chỉ định tùy trường hợp.
Bổ can thận khi bệnh kéo dài
Ở người lớn tuổi hoặc thoái hóa kéo dài nhiều năm, nếu chỉ chú ý “đuổi phong hàn thấp” mà không xét phần hư bên trong thì giống như nhà bị dột mà chỉ lau nước trên sàn, không gia cố lại mái.
Khi có dấu hiệu can thận hư, bác sĩ có thể cân nhắc pháp bổ can thận, cường gân cốt kết hợp với khu tà. Đây chính là tư duy “công bổ kiêm thi” – vừa xử lý tà khí, vừa nâng đỡ chính khí.
Những phương pháp Y học cổ truyền thường được phối hợp
Thuốc Y học cổ truyền
Thuốc thang cần được kê theo thể bệnh cụ thể. Những nhóm dược liệu khu phong trừ thấp, ôn kinh tán hàn, hoạt huyết thông lạc hoặc bổ can thận có thể được phối ngũ tùy từng người.
Bác sĩ Long không khuyến khích Cô chú anh chị thấy người quen uống một bài thuốc đỡ đau rồi chép lại dùng. Cùng một đầu gối đau nhưng người sợ lạnh, người nóng trong, người huyết áp cao, người đang dùng thuốc chống đông – cách kê đơn hoàn toàn có thể khác nhau.
Châm cứu và cứu ngải
Châm cứu thường được ứng dụng nhằm tác động vào hệ thống huyệt và kinh lạc, hỗ trợ giảm đau và cải thiện vận động. Với thể thiên về hàn, bác sĩ có thể cân nhắc kỹ thuật ôn cứu phù hợp.
Tuy nhiên, khớp đang sưng nóng đỏ rõ rệt, có tổn thương da hoặc nghi ngờ nhiễm trùng thì không nên tự ý cứu nóng tại nhà.
Xoa bóp bấm huyệt
Xoa bóp đúng kỹ thuật giúp thư cân, hỗ trợ lưu thông khí huyết quanh khớp. Nhưng thao tác phải vừa sức. Khớp gối thoái hóa không phải chiếc bản lề bị kẹt để càng bẻ mạnh càng “thông”. Tác động quá mạnh có thể làm mô mềm quanh khớp đau thêm.
Cô chú anh chị bị phong hàn thấp tý nên chăm sóc đầu gối thế nào?
Giữ ấm đầu gối nhưng không chườm nóng vô tội vạ
Những ngày lạnh, nên giữ ấm vùng đầu gối, bàn chân và tránh để luồng điều hòa thổi trực tiếp vào chân. Khi khớp chỉ đau lạnh, không sưng nóng đỏ, có thể dùng nhiệt ấm vừa phải để thư giãn.
Nếu đầu gối đang sưng nóng, đỏ, đau cấp tính hoặc vừa chấn thương thì không nên tự ý chườm nóng kéo dài trước khi xác định nguyên nhân.
Không nằm hoặc ngồi bất động cả ngày
Nhiều người đau gối nên càng sợ vận động. Nhưng khớp giống như cánh cửa: đóng im quá lâu thì càng dễ cứng. Vận động nhẹ nhàng, phù hợp khả năng giúp duy trì tầm vận động và sức mạnh cơ quanh gối.
Cô chú anh chị có thể lựa chọn đi bộ nhẹ trên mặt phẳng, tập co duỗi gối trong ngưỡng không gây đau tăng hoặc tập phục hồi chức năng theo hướng dẫn chuyên môn.
Hạn chế ngồi xổm, leo cầu thang quá nhiều
Những động tác gập gối sâu làm áp lực lên khớp tăng lên. Người đã thoái hóa nên hạn chế ngồi xổm lâu, bê vật nặng khi gối đang gập, lên xuống cầu thang liên tục hoặc tập các động tác quá sức.
Kiểm soát cân nặng
Khớp gối giống như chiếc chân bàn phải gánh toàn bộ trọng lượng phía trên. Nếu trọng lượng cơ thể tăng quá mức, mỗi bước chân đều khiến đầu gối phải chịu thêm tải. Vì vậy kiểm soát cân nặng là một phần rất quan trọng trong quản lý thoái hóa khớp gối lâu dài.
Những sai lầm thường gặp khi điều trị phong hàn thấp tý
Thấy đau lạnh là tự mua thuốc ngâm rượu hoặc thuốc nóng
Không phải mọi trường hợp đau gối đều do hàn. Có người khớp đang sưng nóng thuộc biểu hiện viêm hoặc thể thấp nhiệt nhưng lại dùng thuốc quá ôn nóng, khiến tình trạng khó chịu hơn. Muốn dùng thuốc đúng phải biện chứng đúng.
Chỉ giảm đau mà không đánh giá mức độ thoái hóa
Thuốc giảm đau có thể giúp Cô chú anh chị dễ chịu trong một giai đoạn, nhưng đau giảm không đồng nghĩa cấu trúc khớp đã trở lại bình thường. Người đau kéo dài cần đánh giá mức độ tổn thương, sức cơ, trục chân và các yếu tố nguy cơ kèm theo.
Kiêng vận động hoàn toàn
Nằm nghỉ quá lâu dễ làm cơ quanh gối yếu dần. Khi cơ yếu, khớp lại phải chịu tải nhiều hơn. Điều quan trọng không phải “có vận động hay không” mà là vận động kiểu gì, mức nào và vào giai đoạn nào.
Khi nào đau gối cần đi khám sớm?
Bác sĩ Long khuyên Cô chú anh chị không nên quy tất cả các cơn đau đầu gối cho phong hàn thấp. Cần thăm khám sớm nếu gặp một trong các biểu hiện sau:
- Khớp gối sưng nóng đỏ rõ, đau dữ dội đột ngột.
- Đau sau chấn thương, không thể đứng hoặc chịu lực lên chân.
- Khớp bị khóa, kẹt hoặc gối mất vững khi đi.
- Đau kèm sốt hoặc mệt mỏi bất thường.
- Đau kéo dài nhiều tuần, ngày càng tăng hoặc ảnh hưởng rõ tới sinh hoạt.
- Đau về đêm nhiều, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc có bệnh nền phức tạp.
Trong những trường hợp này, cần loại trừ các nguyên nhân như chấn thương dây chằng, tổn thương sụn chêm, gout, viêm khớp, nhiễm trùng hoặc bệnh lý khác trước khi áp dụng phương pháp điều trị phù hợp.
Điều trị thoái hóa gối thể phong hàn thấp tý cần cá nhân hóa
Cô chú anh chị nhớ giúp bác sĩ Long một điều: Y học cổ truyền quan trọng nhất là biện chứng luận trị. Không phải cứ trời lạnh đau gối là uống một bài thuốc khu phong tán hàn giống nhau.
Có người phong hàn thấp là chính. Có người vừa hàn thấp vừa huyết ứ. Có người bề ngoài đau do hàn nhưng nền bên trong lại là can thận hư rõ. Nếu chỉ nhìn một triệu chứng rồi kê thuốc thì giống như nhìn thấy lá cây héo mà chưa biết cây thiếu nước, sâu bệnh hay bộ rễ đang hỏng.
Muốn điều trị bài bản, bác sĩ cần xem mức độ thoái hóa, tính chất đau, khả năng vận động, lưỡi – mạch, tuổi tác, bệnh nền và thuốc đang sử dụng. Khi cần thiết, các phương pháp Y học cổ truyền cũng nên phối hợp hợp lý với chẩn đoán và theo dõi của y học hiện đại.
Xem thêm các bài viết về thoái hóa và đau khớp gối
- Thoái hóa khớp gối và cách sống chung nhẹ nhàng, đỡ đau, đỡ cứng khớp
- Thoái hóa khớp gối và vai trò của châm cứu trong hỗ trợ điều trị
- Giải mã nguyên nhân và cách xử lý đau cứng khớp vào buổi sáng
- Đau khớp khi thay đổi thời tiết và cách chăm sóc xương khớp
- Phong tà và xương khớp: Vì sao “gió” liên quan đến đau nhức theo Y học cổ truyền?
Thoái hóa khớp không đến trong một ngày - và cũng không thể khỏe lại trong ngày một ngày hai
- Được bác sĩ Long xem lại toàn diện tình trạng khớp, không chỉ nhìn vào vị trí đau
- Được phân biệt rõ thể thoái hóa do Thận hư, Can hỏa, khí huyết ứ trệ hay thấp nhiệt
- Biết mình đang ở mức độ nhẹ - trung bình - hay đã ảnh hưởng khả năng vận động
- Được định hướng nuôi gốc xương khớp thay vì chỉ giảm đau tạm thời
- Tránh dùng thuốc giảm đau, thực phẩm bổ khớp hoặc mẹo dân gian không phù hợp thể trạng
Bác sĩ Long chỉ tư vấn và xây dựng hướng xử lý khi thấy thể trạng phù hợp. Trường hợp chưa cần can thiệp sâu, bác sĩ sẽ nói rõ để cô chú anh chị chủ động dưỡng sớm.
Nếu cô chú anh chị đang đau khớp kéo dài, vận động ngày càng khó, có thể để lại thông tin để bác sĩ Long xem xét và định hướng nuôi khớp phù hợp.
Lời nhắn của bác sĩ Long dành cho Cô chú anh chị
Đau gối thể phong hàn thấp tý thường khiến người bệnh rất khó chịu mỗi khi trái gió trở trời, nhưng Cô chú anh chị đừng chỉ chăm chăm tìm cách làm cơn đau biến mất thật nhanh. Cái đầu gối giống như một cỗ máy đã hoạt động vài chục năm: muốn nó vận hành bền hơn cần vừa giảm tình trạng bế tắc, vừa bảo vệ cấu trúc khớp, duy trì cơ lực và chăm sóc phần gốc của cơ thể.
Nếu Cô chú anh chị đang bị đau gối khi trời lạnh, cứng khớp buổi sáng, chân nặng, co duỗi khó hoặc đã được chẩn đoán thoái hóa khớp gối, nên qua thăm khám để bác sĩ đánh giá cụ thể thể bệnh, mức độ thoái hóa và xây dựng hướng điều trị phù hợp thay vì tự dùng thuốc tại nhà.
Cô chú anh chị có thể chủ động liên hệ bác sĩ Long:
- Đặt lịch thăm khám: ĐẶT LỊCH KHÁM VỚI BÁC SĨ LONG
- Nhắn tin Zalo: NHẮN ZALO CHO BÁC SĨ LONG
- Hotline: 0368 180 102
Càng hiểu đúng thể bệnh, Cô chú anh chị càng tránh được cảnh “đau đâu chữa đó”. Thăm khám và điều trị đúng hướng ngay từ đầu sẽ giúp việc kiểm soát triệu chứng và duy trì khả năng vận động của khớp gối chủ động hơn.
Tham gia nhóm
