Có những cô chú anh chị đến gặp bác sĩ Long, mang theo cả một xấp giấy xét nghiệm, chỉ vào một dòng kết luận quen thuộc: “Thận hư”. Rồi lo lắng hỏi ngay: “Bác sĩ ơi, thận hư là thận âm hư hay dương hư? Sao mỗi người nói một kiểu, càng đọc càng rối”. Thực ra, nếu không phân biệt được thận âm hư và thận dương hư, thì chăm sóc sức khỏe rất dễ… đi ngược chiều.

Hôm nay, bác sĩ Long chia sẻ kỹ với cô chú anh chị về hai khái niệm này, không phải để học thuộc lý thuyết Đông y, mà để hiểu cơ thể mình đang thiếu cái gì, suy ở đâu, và cần bồi dưỡng theo hướng nào cho đúng.

Vì sao nói đến thận là nói đến gốc của sức khỏe?

Trong y học cổ truyền, thận không chỉ là cơ quan lọc nước tiểu như trong Tây y. Thận được xem là “gốc của tiên thiên”, tức là nền tảng sức khỏe bẩm sinh, liên quan trực tiếp đến sinh lực, xương khớp, trí nhớ, giấc ngủ, sinh lý và cả tốc độ lão hóa.

Thận mạnh thì người bền, thận suy thì cơ thể xuống rất nhanh. Nhưng thận suy không phải lúc nào cũng giống nhau. Có người suy vì thiếu “chất mát”, có người suy vì thiếu “nhiệt lực”. Đông y gọi hai trạng thái đó là thận âm hư và thận dương hư.

Hiểu đơn giản: âm và dương của thận là gì?

Bác sĩ Long hay ví thế này cho dễ hình dung. Thận giống như một nồi nước đặt trên bếp:

• Âm là phần nước trong nồi – có tác dụng làm mát, nuôi dưỡng, giữ cho cơ thể không bị “khô hạn”.
• Dương là phần lửa dưới nồi – tạo nhiệt, giúp chuyển hóa, sưởi ấm và sinh năng lượng.

Nước đủ mà lửa yếu thì nồi nước không sôi. Lửa mạnh mà nước cạn thì nồi dễ cháy khét. Cơ thể cũng vậy, âm và dương phải cân bằng thì mới khỏe.

Thận âm hư: khi cơ thể thiếu phần “nước mát”

Thận âm hư là tình trạng phần âm của thận suy giảm, tức là cơ thể thiếu yếu tố nuôi dưỡng và làm mát. Người bị thận âm hư thường không yếu kiểu mệt lả, mà yếu theo kiểu âm ỉ, khô nóng bên trong.

Dấu hiệu thường gặp của thận âm hư

• Nóng trong người, nhất là chiều tối hoặc ban đêm
• Hay khô miệng, khát nước nhưng chỉ muốn uống từng ngụm nhỏ
• Ngủ không sâu, dễ tỉnh giấc, hay mộng mị
• Lưng gối mỏi nhưng không sợ lạnh
• Ù tai, chóng mặt nhẹ, cảm giác đầu óc không được “mát”
• Sinh lý giảm theo kiểu nhanh mệt, nhanh xuống sức

Nhiều cô chú anh chị bị thận âm hư nhưng lại nghĩ mình “thiếu nhiệt”, thế là uống rượu thuốc, dùng các loại bổ nóng. Kết quả là càng uống càng bốc hỏa, mất ngủ nặng hơn, người bứt rứt khó chịu.

Nguyên nhân khiến thận âm bị hao tổn

Bác sĩ Long gặp rất nhiều trường hợp thận âm hư do lối sống:

• Thức khuya kéo dài, đặc biệt là sau 23h
• Lao lực trí óc, căng thẳng, suy nghĩ nhiều
• Sinh hoạt vợ chồng quá độ trong thời gian dài
• Dùng nhiều cà phê, rượu bia, đồ cay nóng

Những thói quen này giống như làm nước trong nồi bốc hơi dần mà không được bù lại.

Thận dương hư: khi cơ thể thiếu “lửa sưởi ấm”

Ngược lại với thận âm hư, thận dương hư là tình trạng phần dương – tức là năng lượng làm ấm và chuyển hóa – bị suy yếu. Người thận dương hư thường cảm thấy lạnh, chậm chạp, thiếu sinh khí.

Dấu hiệu điển hình của thận dương hư

• Sợ lạnh, tay chân lạnh, đặc biệt là bàn chân
• Đau lưng mỏi gối tăng khi trời lạnh hoặc về đêm
• Mệt mỏi kéo dài, ít sức, làm việc nhanh đuối
• Tiểu nhiều lần, nhất là về đêm, nước tiểu trong
• Sinh lý suy giảm theo kiểu “không có lửa”

Với thận dương hư, nếu chỉ tập trung uống nước mát, ăn đồ hàn lạnh thì chẳng khác nào dập tắt nốt chút lửa còn sót lại.

Vì sao thận dương hay suy?

Thận dương hư thường gặp ở:

• Người lớn tuổi, cơ thể lão hóa tự nhiên
• Người làm việc trong môi trường lạnh, ẩm
• Người ăn uống nhiều đồ lạnh, uống nước đá thường xuyên
• Sau bệnh nặng, sau sinh, hoặc suy nhược kéo dài

So sánh nhanh để cô chú anh chị dễ nhớ

Bác sĩ Long tóm lại một cách rất đời thường:

• Thận âm hư: nóng trong – khô – mất ngủ – người gầy – hay bứt rứt
• Thận dương hư: lạnh – mệt – phù nhẹ – tiểu nhiều – sinh lực giảm

Nhưng thực tế, nhiều người không hư thuần một bên. Có trường hợp “âm dương lưỡng hư”, tức là cả nước lẫn lửa đều yếu. Lúc này, việc tự ý bồi bổ theo cảm tính rất dễ làm rối loạn thêm.

Vì sao càng bồi bổ lại càng mệt?

Đây là câu hỏi bác sĩ Long nhận được rất nhiều. Lý do nằm ở chỗ: dùng sai hướng. Thận âm hư mà bồi bổ dương quá mạnh thì sinh nhiệt giả. Thận dương hư mà chỉ lo thanh nhiệt thì cơ thể càng lạnh sâu hơn.

Đông y không chữa theo tên bệnh, mà điều chỉnh lại sự mất cân bằng. Muốn vậy, phải nhìn tổng thể: giấc ngủ, ăn uống, đại tiểu tiện, cảm giác nóng lạnh, tinh thần… chứ không chỉ một vài triệu chứng rời rạc.

Lời khuyên của bác sĩ Long để giữ thận bền lâu

Dù là thận âm hư hay dương hư, có những nguyên tắc chung cô chú anh chị nên nhớ:

• Ngủ sớm, trước 23h để thận có thời gian phục hồi
• Ăn uống điều độ, hạn chế cực đoan nóng – lạnh
• Giữ tinh thần ổn định, tránh lo nghĩ kéo dài
• Vận động nhẹ nhàng, đều đặn, không quá sức

Khi cơ thể có dấu hiệu bất thường kéo dài, đừng vội tự kết luận mình thuộc nhóm nào. Mỗi người một thể trạng, một nền tảng khác nhau. Điều quan trọng là hiểu đúng để chăm sóc đúng.

Bác sĩ Long luôn nói với cô chú anh chị: dưỡng thận không phải để “bổ cho nhiều”, mà để cơ thể trở lại trạng thái cân bằng vốn có.

Nếu cô chú anh chị đang phân vân không biết mình thuộc thận âm hư hay thận dương hư, hoặc đã thử nhiều cách mà cơ thể vẫn chưa cải thiện, việc được bác sĩ thăm khám và phân tích cụ thể sẽ giúp tránh được rất nhiều sai lầm không đáng có. Bác sĩ Long luôn sẵn lòng đồng hành, giải thích rõ ràng để cô chú anh chị hiểu cơ thể mình trước khi bắt đầu bất kỳ hướng chăm sóc nào.